Vazduhoplovno znanje
Alexander N. Esse
Copyright 2011 by Alexander N. Esse
Smashwords Edition
****
Version 2011
Cover design by A.N.Esse
****
Vazduhoplovno znanje XXI vijeka u 10 knjiga:
Knjiga 1. Letenje i avijacija / Flying and Aviation; Vazduhoplovi / Aircraft; Avioni i helikopteri / Airplanes and Helicopters; V(S)TOL vazduhoplovi / V(S)TOL Aircraft; Civilno vazduhoplovstvo, vazdušni saobraćaj i plovidba / Civil Aviation, Air Traffic and Air Shipping; Vazdušni saobraćaj i transport / Air Traffic and Transport; Opšta avijacija / General A. (GA); Sportska avijacija / Sport Aviation (SA); Vojna avijacija / Military Aviation (MA); Ekosistem i zaštita okoline / Ecosystem and Environmental Protection; Vazduhoplovna industrija / Aeronautical Industry; Vazduhoplovno-kosmička tehnologija / Aerospace Technology (AT)
Knjiga 2. Vazduhoplovna prevozna sredstva s fiksnim krilom (VPS) – saobraćajni putnički ili transportni avioni / Air Transport Means (ATM) – Fixed Wing (FW) – Airplanes; Mehanika fluida / Fluid Mechanics; Termodinamika / Thermodynamics; Teorija leta aviona / Principles of Flight or Flight Theory Airplanes (A); Aerodinamika – opšte / Aerodynamics – General; Aerodinamika aviona (A) / Airplane Aerodinamics; Mehanika leta aviona / Airplane Flight Mechanics; Konstrukcije aviona / Airframes of Airplanes
Knjiga 3. Vazduhoplovna prevozna sredstva (VPS) sa rotirajućim krilom - Rotorkrafti – Helikopteri / Air Transport Means – Rotorwing (RW) - Rotorcraft – Helicopters; Mehanika fluida / Fluid Mechanics; Termodinamika / Thermodynamics; Teorija leta helikoptera / Principles of Flight or Flight Theory Helicopters (H); Aerodinamika – opšte / Aerodynamics – General; Aerodinamika helikoptera (H) / Helicopter Aerodynamics; Mehanika leta helikoptera / Helicopter Flight Mechanics; Konstrukcije helikoptera / Airframes of Helicopters
Knjiga 4. Aerodromi – Vazduhoplovna pristaništa / Airports; Službe vazdušnog saobraćaja / Air Traffic Services (ATS); Vazdušni prostor u vazduhoplovstvu / Airspace; Planiranje i praćenje leta / Flight Planning and Flight Monitoring; Sigurnosna zaštita vazdušnog saobraćaja / Aviation Security
Knjiga 5. Vazduhoplovni zakon (Vazduhoplovno pravo) / Air Law; Vazduhoplovni propisi / Air Regulations; Vazduhoplovne knjige, priručnici, uputstva, publikacije, dokumentacija i podsjetnici / Aeronautical Books, Handbooks, Manuals, Publications, Documentations and Check Lists; Civilne vazduhoplovne organizacije i udruženja / Civil Aviation Organizations and Associations
Knjiga 6. Pogonska grupa vazduhoplova / Powerplant of Aircraft; Instalacije - Instalacioni sistemi vazduhoplova / Systems Installed on Aircraft; Ostali razni sistemi vazduhoplova / Miscellaneous Aircraft Systems; Kontrolno-mjerna oprema vazduhoplova / Instrumentation of Aircraft; Oprema posade i vazduhoplova / Equipment of Crews and Aircraft; Projektovanje i gradnja vazduhoplova / Aircraft Design and Build; Tehničko održavanje vazduhoplova / Maintenance A/C
Knjiga 7. Vazduhoplovna navigacija / Air Navigation; Mjerne jedinice u avijaciji / Units of Measurement in Aviation; Upotreba vazduhoplovnog pribora, opreme i uređaja (POU) / Usage Supplies, Equipment and Devices (SED); Vazduhoplovna meteorologija / Meteorology - Aviation Weather; Komunikacije i Vazduhoplovna frazeologija / Communications and Aviation Phraseology
Knjiga 8. Okruženje u letenju i pilotska karijera / Flight Environment and Pilot Career; Vazduhoplovne škole / Air Schools; Ljudske mogućnosti i ograničenja (Vazduhoplovna medicina) / Human Performance and Limitation; CRM, SRM i MRM faktor / Crew Resource Managemenet, Single-Pilot RM and Maintenance RM; Donošenje odluke pilota / Pilot Decision Making (PDM - ADM); Letačke avijacijske službe (Službe pružanja usluga iz vazduha) / Air Services (Aerial Works); Druge profesije, specijalnosti i poslovi u avijaciji / Other Professions, Specialities and Jobs in Aviation; Bezbjednost vazdušne plovidbe / Air Safety; Nezgode i udesi vazduhoplova / Aircraft Incident and Accidents
Knjiga 9. Pravila letenja / Rules of the Air; Letačka obuka / Flight Training (FT); Letačka obuka u padobranstvu / Parachuting; Letačka obuka na balonu / Balloon FT; Letačka obuka na paraglajderu / Paraglider FT; Letačka obuka na jedrilicama / Glider FT / Letačka obuka na avionima / Airplane FT; Letačka obuka na helikopterima / Helicopter FT; Letačka obuka na simulatoru – trenažeru / Flight Simulator FT
Knjiga 10. Vazduhoplovni rječnik (englesko - srpski) / Aeronautical Dictionary; Skraćenice i akronimi / Abbreviations and Acronyms (ICAO - JAR – FAR); Definicije i termini / Definitions and Terms: ICAO, JAR, FAR
Ako trebate letjeti jer nema dovoljno ljudi ... ,
nećemo Vam dozvoliti letjeti ako ste ludi, jer nećemo imati ludog pilota u avionu ... Obzirom da doktor ne može odrediti da li ste Vi ludi, samo trebate reći da ste ludi i doktor da potpiše papire, ali ako Vi date dijagnozu da ste ludi, tad doktor ne može potpisati papire, a i jedna od indikacija da niste ludi jest da znate da ste ludi, i zato morate letjeti.
(Kvaka - Catch 22)
Sadržaj / Table of Contents
01.1 Uvod / Introduction
02.1 Okruženje u letenju i pilotska karijera - opšte / Flight Environment and Pilot Career - General
. Karijera pilota aviona / Airplane Pilot Career Paths
. Karijera pilota helikoptera / Helicopter Pilot Career Paths
03.1 Vazduhoplovne škole / Air Schools
04.1 Ljudske mogućnosti i ograničenja (Vazduhoplovna medicina) - uvod / Human Performance and Limitation
. Osmatranje i ljudsko oko - dnevni vid / Daytime Vision
. Noćni vid / Nighttime Vision
. Alkohol i droge / Alcohol and Drugs
. CRM faktor (saradnja posade vazduhoplova) / CRM factor (Crew Resource Managemenet)
. SRM faktor / Single-Pilot Resource
. MRM faktor / Management Maintenance Resource Management
. Donošenje odluke pilota / Pilot Decision Making (PDM - ADM)
. Služba traganja i spašavanja / SAR, Search and Resque
. Avijacijska služba spasa i gorska služba / Air Rescue and Mountain Air Services
. Vazduhoplovni servis vlade / Government Air Service
. Medicinska (sanitetska) vazduhoplovna služba ili hitna služba / Medical Air Service
. Služba gašenja požara iz vazduha / Aerial Fire Fighting Service
. Patrola strujnih vodova i cjevovoda / Powerline and Pipeline Patrol
. Usluge za morske platforme / Offshore, Oil & Gas Platforms Services
. Usluge fotografisanja i snimanja iz vazduha / Aerial Photography and Movies Services
. Policijska avijacijska služba / Police Air Service
. Služba obezbjeđenja iz vazduha / Security Air Service
. Carinska i granična avijacijska služba / Customs Air Service and Border Air Service
. Služba obalske straže / Coast Guard Service
. Služba za humanitarne misije / Humanitarian Missions (UN) Service
. Organizacija za obuku u letenju / FTO, Fligt Training Organization
. Usluge iznajmljivanja vazduhoplova / Aircraft Rental Air Service
. Poslovna avijacija / Business (Corporate) Aviation
. Poštanski avijacijski servis / The Postal Air Service
. Kabinsko osoblje (stjuardese i stjuarti / domaćice i domaćini aviona) / Flight Attendant
. Vazduhoplovni mehaničar / Aircraft Mechanic
. Vazduhoplovni tehničar - Aviotehničar / Aircraft Technician
. Kontrolori letenja / Flight Controller
. Stručno osoblje za bezbjednost vazdušne plovidbe
. Osoblje meteo-obezbjeđenja vazdušne plovidbe
07.1 Bezbjednost (sigurnost) vazd. plovidbe / Air Safety
. Bezbjednost (sigurnost) vazduhoplova pred eksploataciju
. Bezbjednost (sigurnost) vazduhoplova u eksploataciji
. Uslovi za bezbjedno korištenje aerodroma, helidroma i letilišta
. Unaprjeđenje bezbjednosti (sigurnosti) letenja
08.1 Nezgode i udesi vazduhoplova / Incident and Accidents A/C
. Problemi kroz letačke operacije / Aircraft Flight Operations Problems
. Tehnički problemi na vazduhoplovu / Aircraft Technical
. Održavanje i popravak vazduhoplova / Aircraft Maintenance and Repair
Poštovani, ova materija je više vezana avijacijske letačke službe, kao i za tehničku službu održavanja, a namjenjena je kako za posade, tako i za druge profesije i specijalnosti u avijaciji.
Osim toga, na samom početku knjige biće riječi o mogućem toku karijere pilota aviona i pilota helikoptera, kao i o vazduhoplovnoj medicini, odnosno o mogućnostima i ograničenjima ljudskog faktora u letačkoj struci.
02.1 Okruženje u letenju i pilotska karijera - opšte / Flight Environment and Pilot Career - General
. Karijera pilota aviona / Airplane Pilot Career Paths
. Karijera pilota helikoptera / Helicopter Pilot Career Paths
. Buš letenje / Bush Flying
Kad pilot razgovara o okruženju u letenju (Flight Environment) on misli prvenstveno na aerodrom na kojem će se vršiti letačke operacije i vazdušni prostor kroz koji će letjeti.
Aerodromsko
okruženje (The
Airport Environment) nam govori da nisu svi aerodromi moderni, niti
su svi opremljeni sa infrastrukturom, opremom i ljudstvom za
kompletnu podršku letjelicama koje treba da polete i slete na istom.
U tom smislu mnogi aerodromi nemaju ni kontrolni toranj, pa tako i u
savremenim državama imamo čak polovinu registrovannih aerodoma bez
kontrolnog tornja. Nisu staze na svim aerodomima ni betonske, te
imamo tako i mnogo travnatih, prvenstveno misleći pri tome na
sportske aerodrome. Kod helikoptera je situacija u tom smislu još
raznovrsnija, upravo zbog polijetanje s ograničenih terena,
izdignutih objekata, sa vrlo čestim vanaerodromskim polijetanjima i
slijetanjima (VASP), specijalnim zadacima u naseljenim i nenaseljenim
mjestima, itd.
Da bi svoj posao obavio efikasno i sigurno, svaki pilot treba da slijedi i poštuje, osim onih opštih, i niz pravila i procedura prilagođenih za dotični aerodrom ili mjesto slijetanja. U tome mu znatno pomažu standardne oznake, svjetlosni i drugi signali, svjetla u smislu osvjetljenja, bez obzira što ne postoji toranj za direktno vođenje aerodromskog saobraćaja.
Aerodrome u ovom smislu njihove opremljenosti i organizovanosti možemo posmatrati kroz dvije različite kategorije:
a. Kontrolisani aerodrom – koji ima kontrolni toranj, gdje kontrolori vode i nadziru pojedine sekvence saobraćaja, te daju odobrenja za sva polijetanja i slijetanja na istom. Ovi aerodromi su obično u oblastima sa vazdušnim prostorom više klase. Na mnogim aerodomima kontrolni toranj radi samo određeno radno vrijeme i zatvara se, npr. noću. Ovi aerodromi se u tom periodu NE zatvaraju, te iako toranj ne radi, oni za taj period prelaze u režim rada nekontrolisanog aerodroma;
b.
Nekontrolisani aerodrom – nema kontrolni toranj i pilot se vodi
specifičnim pravilima i procedurama u opštem smislu, ali i
definisanim postupcima za taj aerodrom. Pilot se kreće po
manevarskim površinama kao označenim stazama, ali i u vazduhu
poštuje procedure formiranja školskog saobraćajnog kruga pri
odlasku ili dolasku na taj aerodrom. Ovi su aerodromi obično
locirani u rejonu vazdušnog prostora klase G (nekontrolisani
vazdušni prostor).
Osnovna pravila za operacije na svim aerodromima su sadržana u preporukama ICAO.
Što se tiče okruženja na savremenim aerodromima, ono je vrlo složeno, i u tom smislu se razmatraju:
. kvalitet, dimenzije i orijentacija poletno-sletne staze (PSS/RWY) na aerodromu i brojevi na pragu PSS koji pokazuju kurs njenog protezanja su vrlo značajni;
.
rulne staze / Taxiways – koje imaju svoj veliki značaj u spajanju
PSS (RWY) sa stajankom. Često su opremljene rampom koja se može
spustiti u uslovima kad to treba. One imaju svoje oznake i pravila
kretanja po njima u odlasku i dolasku;
.
saobraćajni školski krug / Aerodrome traffic circuit (The Traffic
Pattern) – služi za održavanje nesmetanog saobraćaja na
aerodromu i u njegovoj okolini, kad vazduhoplovi voze po manevarskim
površinama i lete po saobraćajnom krugu, rejonu aerodroma i
aerodromskim zonama po unaprijed određenom obrazcu. Aerodromsko
letenje (Aerodrome Flights) je opisano detaljnije u pravilima
letenja, sa kompletno objašnjenim školskim ili saobraćajnim krugom
i tačkama javljanja;
. vortex – primorava da vazduhoplovi u kretanju po manevarskim površinama moraju paziti u svom kretanju iza drugog, naročito iza velikih teretnih turbo-prop letjelica, da ne ulaze u turbulentnu vazdušnu struju koju su ovi proizveli svojim kretanjem i svojom pogonskom grupom. Mnogo je nesreća ili nezgoda izazvano nepoštujući bezbjedna odstojanja na aerodromima;
.
aerodromska svijetla /Airport Lighting – su vrlo opširna tema, jer
to nije samo osvjetljenje ivica staza u noćnom letenju i pri
smanjenoj vidljivosti, nego su u pitanju i svjetlosni sistemi za
pomoć u prilaženju za slijetanje. Osim toga postoji i svjetlosna
signalizacija za komunikaciju s posadama letjelica;
Postupci
dolazaka i odlazaka na aerodrom se mogu posmatrati kao:
.
postupci kod kontrolisanih aerodroma / Operations at Controlled
Airports
. odlazak s kontrolnog serodroma u IFR uslovima / Departing a Controlled Airport Under VFR
. dolazak na kontrolni aerodrom u VFR / Arriving at a Controlled Airport Under VFR
. odlazak sa kontrolisanog aerodroma po IFR uslovima / Departing a Controlled Airport Under IFR
. dolazak na kontrolisani aerodrom u IFR uslovima / Arriving at a Controlled Airport Under IFR
. postupci na nekontrolisanom aerodromu / Operations at Uncontrolled Airports:
Osim
toga i vazdušni prostor je podjeljen na:
. kontrolisani i
. nekontrolisani.
Nekontrolisani vazdušni prostor (Uncontrolled Airspace) je označen kao klasa G (Class G airspace). U njemu se može letjeti bez dozvole kontrole leta (ATC), ali to ne znači da se ne moramo pridržavati pravila letenja za dotične uslove, kao i poštovanja meteo i drugih ograničenja letenja. Često će nam i vrijeme odrediti da li ćemo letjeti u kontrolisanom ili nekontrolisanom vazdušnom prostoru, pa kad su donja baza oblaka i vidljivost manji nego je to dozvoljeno u uslovima VFR (pravilima za vizuelno letenje), tad možemo letjeti u kontrolisanom vazdušnom prostoru, prethodno ili u toku leta popuniti IFR plan leta i dobiti odobrenje od nadležne kontrole letenja.
Opis pilotskog posla
Vazduhoplovne prilike u Svijetu, pa i unutar država znaju biti ekstremno različite po težini posla, a i po platnim primanjima. Faktori ovakvog uticaja mogu biti vrlo raznovrsni. Prilike za pilote su sigurno mnogo veće u tehnološki i kulturno razvijenijim regijama ili zemljama. Međutim, nije rijedak slučaj da piloti i ne gledaju previše u finansijsku dobit. Razmotrimo pilotske poslove po njihovoj vrsti ili specifičnosti:
. Saobraćajni pilot / Airtraffic Pilot
Ovo je ona vrsta pilota koji svakodnevno lete vazdušnim koridorima širom svijeta, gledamo njihove tragove na vedrom nebu i pomišljamo u koju državu trenutno idu. To su piloti koji su započeli karijeru kao sportski, zatim prešli u kategoriju profesionalnih pilota i na kraju dostigli nivo saobraćajnog pilota. Oni imaju kulturan, ali i naporan posao, sa dosta terenskog rada i života, pa su i dobro plaćeni. Oni koji imaju želju da to postanu, vjerovatno će i uspjeti u tme;
. Sportski pilot i sportsko letenje / Sport Pilot and Flying
Ovo je kategorija letenja mnogih zaljubljenika u avijaciju, kojima letenje nije profesija. Najviše se provodi u aeroklubovima i u formi licence “sportskog pilota”, PPL;
. Profesionalni pilot / Professional Pilot
Ovo su piloti koji su prešli nivo samo sportskog pilota I već mogu da rade komercijalno u letačkom pozivu. Ovo je minimum za komercjalno angažovanje pilota;
. Avio-taxi, čarter i korporacijski pilot / Air Taxi, Charter, Corporate Pilot
Ovo
je na poseban način uzbudljiv i izazovan pilotski posao, jer nije u
pitanju linijsko ni redovno planirano letenje. Poslovi u ovoj oblasti
letenja mogu biti vrlo raznovrsni. U ovom smislu je letenje za
medicinsku službu, hitnu službu, prevoz članova kompanije na
poslovne sastanke, održavanje pojedinih postrojenja ili opreme
kompanije na isturenim lokacijama, itd. Ovo letenje se može
planirati sedmično, ali to nije obavezno u praksi za sve
djelatnosti. Često se dešava da se usluge letenja vrše po pozivu
kljinata ili menadžmenta kompanije. Letenje može biti u regionu ili
čak dalje, u inostranstvo.
Čarter ili korporacijski piloti su vrlo dinamične ličnosti i prilagodljivi na različite uslove života i rada. Ova vrsta posla zahtjeva veliku autonomiju (samostalnost) u odlučivanju i radu. Za to je potrebna minimalno komercijalna pilotska dozvola (CPL), a uz to i ovlaštenje za instrumentalno letenje i za višemotorne vazduhoplove;
. Hidro-pilot ili pilot vazduhoplova s plovcima / Float Pilot
U Kanadi, zemlji sa jako razvijenim i raznovrsnim civilnim vazduhoplovstvom, velike su potrebe za dodatnim plovcima za vazduhoplove koji će slijetati na površinu vode, bilo da su avioni ili helikopteri i za hidroavionima. Ovi vazduhoplovi su upotrebljeni za turizam, dostavu hrane udaljenim morskim predjelima i ljudskim naseljima, čarter za putnike, za određene inspekcijske poslove, povremene medicinske intervencije na moru, za ljetne periode kad se gase požari vodenim bombama, itd. Pilot za ovakve zadatke takođe mora proći dodatnu obuku za polijetanje, letenje i slijetanje plovcima na vodenu površinu, za šta postoje ovlaštene škole i posebni programi obuke.
Osim toga pilot može da gradi profesionalnu karijeru za letenje s plovcima odmah u toku polaganja za komercijalnu (CPL) dozvolu. Za to ima propisan broj sati naleta i posebne vježbe na vazduhoplovu s plovcima (50-100h naleta s plovcima). U praksi mnoge situacije će zahtijevati pilote s više iskustva od navedenog za polaganje samo sertifikata CPL. Student pilot može da započne karijeru i u neletačkim aktivnostima, kao operator određenih poslova, za punjenje letjelice gorivom, pomoć pri utovaru i asistiranje u pojedinim letovima na duplim komandama, a naravno u dnevnim operacijama. Ovo su sve stvari koje mogu ubrzati karijeru. Vremenom kandidat može biti unaprijeđen u poziciju za letačke poslove;
. Regionalni ili glavni saobraćajni pilot / Regional or Major Airline Pilot
Saobraćajni pilot radi po rasporedu (redu) letenja na međunarodnim vazdušnim putevima. Ovakva planirana putovanja često podrazumjevaju i odsustva pilota po nekoliko dana od kuće, oni imaju vrlo zavidan nalet (vrijeme provedeno u vazduhu), ali je letenje manje dinamično nego kod drugih vrsta letenja. Osim toga, kad pilot obavlja letačke poslove za regionalnog operatora (vazduhoplovnu kompaniju) maršrute su kraće i dešava se da pilot za jedan dan obavi svoj posao i vraća se kući. Regionalni avioprevoznici često regrutuju čarter ili korporacijske pilote. Kod saobraćajnih pilota je fakultetska diploma vrlo cjenjena. U ovoj vrsti posla i pilotske plate dolaze do svog pravog izražaja. Ipak, i dalje je u svijetu mnogo saobraćajnih pilota bez fakultetske diplome. Ovo je ozbiljan nivo obučenosti i znanja jednog pilota, ali ipak specifičan i nije za sve temperamente. Piloti koji više vole da se bave tehnikom pilotiranja, oni nisu za mirna i automatizovana letenja, dakako po IFR pravilima letenja. Posade mogu dostići broj i od preko 15 članova u ozbiljnijim teretnim i putničkim vazduhoplovima. U saobraćaju su u pitanju uglavnom višemotorni vazduhoplovi s mlaznim i turbo-prop motorima;
. Vojni pilot / Military Pilot
I posao vojnog pilota može biti vrlo raznovrstan, ali je dakako poseban. U vojnom žargonu se često spominju misije kao vrsta vojne aktivnosti. Vojni pilot može da leti na borbenom vazduhoplovu (avionu ili helikopteru), teretnom ili nekom vazduhoplovu posebne namjene. To su letjelice uglavnom s mlaznim, turbomlaznim ili turbinskim pogonom (helikopteri). Piloti helikopetra se angažuju za logističku podršku, za snabdjevanje, za traganje i spašavanje, za protivoklopnu borbu, izviđanja, itd. To su uglavnom piloti s fakultetskom diplomom ili vojnom vazduhoplovnom akademijom, iako ima izuzetaka.
Troškovi školovanja pilota su ogromni i jedno od rješenja za zaljubljenike letenja je odlazak za vojnog pilota, ukoliko ispune potrebne zdravstvene i druge kriterije;
. Buš letenje / Bush Flying
Za one koji više vole miris svježe zemlje, pokošene trave, pejzaža, koji vole slijetanje van aerodroma, slijetanje na planine i druga područja ili mjesta, posebno je zanimljivo tzv. ,,buš letenje” (Bush Flying). Ovo je posebna vrsta letačke aktivnosti za koju ne treba saobraćajna dozvola pilota. O ovom letenju nešto više je riječeno u posebnom (posljednjem) poglavlju ove teme;
. Poljoprivredni pilot / Agricultural Pilot
Ovo su piloti koji su pored profesionalne dozvole položili dodatni kurs za rad na poslovima za zaprašivanje usjeva u poljoprivredi. Ovi piloti u ljetnim danima vrše i zaprašivanje iz vazduha područja u borbi protiv komaraca. Kao i kod svih vrsta letenja ovi poslovi se mogu vršiti iz aviona i iz helikoptera;
. Piloti za vazdušni premjer i snimanje iz vazduha / Photogrammetrz Pilot
Ovi piloti vršeći svoj posao lete po posebnim pravilima, na specifičnim visinama i brzinama, da bi fotografisali određeno područje zemljine površine, za mapiranje i u druge svrhe. Često u posadi imaju minimalno dvojica, pilot i specijalizovani fotograf za ovu vrstu poslova (koji takođe može biti pilotske struke);
i druge vrste pilotskog posla ili letenja, koji su detaljnije objašnjeni u jednoj od narednih tema - letačke avijacijske službe.
Treba obratiti pažnju da svi piloti u specifičnosti obavljanja svog posla njeguju i svoje specifične vještine, koje su im za to potrebne.
Karijera pilota aviona / Airplane Pilot Career Paths
Pilotska karijera na avionu i helikopteru (Pilot's Career on Airplane and Helicopter) je vrlo raznovrsna, a smjer profesionalnog razvoja pilota zavisiće od mnogo faktora, najviše od njegovih sklonosti, želja, te njegovih psiho-fizičkih sposobnosti i mnogo drugog. Karijera profesionalnog pilota je veoma dug proces, zahtjevan i odgovoran put okarakterisan jako teškim psiho-fizičkim naprezanjem, neprekidnim učenjima i treninzima, sa čestim odsustvima iz mjesta stanovanja, a često je i opasan posao.
Pilot bi trebao kao čovjek ima pozitivan stav prema životu i poslu, sa prihvaćenom idejom doživotnog učenja (Life - Long Learning).
Otprilike
svi znamo za civilnog ili pak vojog pilota, koji imaju svoje
specifične uniforme, pa i poslove. Njihove letjelice se mnogo
razlikuju, kao i načini letenja. Pilot civilnog vazdušnog
saobraćaja (linijski pilot - Airline Pilot) nosi plavu uniformu s
činovima i drugim oznakama, bijelu košulju, kravatu, cipele i kapu.
Kod vojnih pilota je kombinezon sa vojnim činovima i oznakama,
vojnička kapa, kožna jakna i pilotske čizme. Sa druge strane, ako
posmatramo sportske pilote, vidjećemo da oni sami sebi određuju
koju odjeću će nositi na letenje.
Velika
i prva stvar kod pilota jeste njegov broj provedenih sati u vazduhu,
što bi se reklo - nalet (Number of 'Hours'). Ovaj nalet naravno da
zavisi i od vrste letenja kojom se pilot bavi, odnosno specifičnosti
njegovog posla. Najviše časova obično imaju linijski piloti
civilnog vazdušnog saobraćaja, što naravno nisu isti sati poput
onih koji se provedu u drugim letačkim uslovima. Kod vojnih
letjelica za borbu letovi vrlo kratko traju.
Karijera profesionalnog pilota je veoma dug i zahtijevan proces. Osim dobrog zdravlja, uspješno završene obuke, traže se i neprekidna usavršavanja na polju vještina, teorije i drugog.
Pokušaćemo sagledati pilotsku karijeru kroz obim njegovog ostvarenog naleta:
. 0-250 h / je domen koji spada u letačku obuku (Flight Training) do sticanja dozvole profesionalnog pilota CPL
Počinjemo karijeru kao sportski pilot sa PPL letačkom dozvolom - Private Pilot Licence i već kod 200h naleta (vremena provedenog u vazduhu i za komandama) je moguće postizanje profesionalne pilotske dozvole - CPL, Commercial Pilot Licence. Pilot (on ili ona) je u tom slučaju sa minimalno znanja i iskustva za vršenje javnog pilotskog posla u skladu sa letačkom dozvolom i može da radi za novac. Sa osnovnom CPL dozvolom pilot leti sam na jednomotornom vazduhoplovu (Single Engine, Single Pilot). Dodatno napredovanje pilota u karijeri zahtijeva polaganje za ovlaštenja za instrumentalno letenje, a zatim i letenje u posadi dva pilota na dvomotornim vazduhoplovima. Može se reći da je minimalan zahtjev za pilota na tržištu sa 250 časova naleta na određenom tipu vazduhoplova. Sa ovakvim iskustvom uz CPL dozvolu mogućnosti su sljedeće:
. nastaviti s dodatnim treningom i poloziti za instruktora letenja (Flight Instructor),
. tražiti zaposlenje u vazduhoplovnoj kompaniji na neletačkim pozicijama koje će vremenom da nam daju šansu da idemo u smjeru napretka u letačkim operacijama (poslovima),
. pristupiti vazduhoplovnim snagama matične države kao pilot, itd.
Ovo
bi bile neke od osnovnih opcija da bi nas nalet povecali do 1000
sati. U sklopu dozvole CPL možemo uraditi i sljedeće: steci
instruktorsko ovlaštenje (Instructor Rating), instrumentalno
ovlaštenje za visemotorni vazduhoplov (Multi-engine instrument
rating), poloziti za hidroavion (Seaplane Endorsement), steći bar
dvogodišnje iskustvo instruktora letenja, iskustvo letenja u
posebnim uslovima, bar dvije godine letenja u nekoj čarter
kompaniji, a kroz sve ovo bi mogli postići 1500 i više časova
naleta.
. između 1000-2000 h / Between 1000 and 2000 hours
Već kod 1500 h naleta nasa kvalifikacija je dostigla nivo civilnog saobraćajnog pilota / ATPL, Airline Transport Pilot Licence. U ovom slučaju smo više prodajni na vazduhoplovnom tržištu kao pilot, jer nam je dozvoljeno letenje u sklopu posade (minimalno dva pilota) saobraćajnog vazduhoplova. Mi s ovom dozvolom možemo letjeti i samostalno u lakom vazduhoplovu prevozeći putnike i teret, vršiti vazdušna snimanja i drugo. Takođe možemo biti i prvi pilot u lakom vazduhoplovu sa dva pilota, koji prevozi putnike. Ili ćemo se ipak odlučiti da ne radimo u kompaniji kao saobraćajni pilot, već da radimo u letačkoj školi kao instruktor letenja (Flight Instructor).
U
sklopu ATPL možemo steći: ovlaštenje za IFR na višemotornim
vazduhoplovima, provoditi vrijeme kao vojni saobraćajni pilot,
raditi kao pilot na regionalnim redovnim linijama, imati zvanje prvog
pilota, zatim steći zvanje kapetana vazduhoplova, vrsiti čarter
letove za korporaciju i biti prvi pilot, zatim kapetan, raditi na
glavnim saobraćajnim linijama, itd.
Saobraćajni piloti (ATPL) prevozi mnogo putnika i velike terete na velike daljine širom svijeta.
. između 2000-4000 h / Between 2000 and 4000 hours
U ovom rasponu časova našeg letačkog iskustva provedenog u vazduhu dostižemo nivo za kapetana vazduhoplova, odnosno kao prvi pilot na srednjem vazduhoplovu možemo letjeti na kratkim relacijama između manjih gradova, možda i na redovnim regionalnim vazdušnim linijama ili neredovnim letovima nekih od kompanijskih ispostava.
. preko 4000 h / 4000+ hours
Vrsta letenja i životni stil će uticati na to kako dalje u nasoj pilotskoj karijeri, kad dostignemo i ovaj nivo letačkog iskustva. Neki će se povući iz pilotske profesije (penzija ili neletački poslovi), a neki nastavljaju dalje. Naravno da će to zavisiti od našeg zdravlja, godina, raspoloženja, daljih namjera, itd. Možemo da ostanemo i dalje kao linijski pilot, da radimo u jednoj od kancelarija vazduhoplovne kompanije, da pređemo u državnu agenciju za vazduhoplovne poslove (direktorati i drugo), kao i da postanemo šef pilota (Chief Pilot) komercijalnog vazduhoplovnog operatora.
Instruktor letenja / Flight Instructor
Ovo je naporan posao za one koji ne žele previše letjelti, a ima i takvih, međutim za one koji žele svoje znanje i vještine prenjeti dalje, ovo je najljepši opis pilotskog posla i najbolja titula. Instruktor prije leta u učionicama obavlja i zemaljski dio školovanja (Ground School) i priprema za letenje, kao i analize nakon leta. Priprema pilota se obavlja uglavnom u manjim grupama, od dvoje-troje do dvanaest, po najnovijim vazduhoplovnim propisima.
Instruktor letenja da bi obavljao ovaj posao mora imati ovlaštenje (flight instructor rating), koje se dobije završavanjem adekvatnog kursa u trajanju od otrpilike 6 nedjelja, a da je prije toga pilot ispunjavao sve potrebne uslove za upis na isti, prije svega da je posjedovao komercijalnu (profesionalnu) pilotsku licencu ili CPL. To važi i za civilne i vojne pilote. Budući instruktor bi trebao imati dobre letačke, ali i komunikativne sposobnosti da bi znao prenjeti svoje vještine i znanje na druge, manje iskusne pilote.
Mnogi instruktori, osim za tip letjelice, imaju i više kvalifikacije, kao što je to ovlaštenje za višemotorne letjelice, a uz to i, naravno, ovlaštenje za instrumentalno letenje IR.
Ova vrsta pilota imaju tu čast da šutnu svog učenika u zadnjicu, kako to piloti rade, nakon izvršenog prvog samostalnog leta.
Vrsta profesionalnog letačkog programa u tehnološki naprednim zemljama / Types of professional flight training programs
U savremenim, tehnološki razvijenim državama tri su osnovna načina da se dođe do komercijalne (profesionalne, CPL) dozvole pilota, koju izdaje državni Direktorat za civilno vazduhoplovstvo kao agencija Ministarstva saobraćaja nadležna za vazduhoplovstvo unutar svoje države i za svoje vazduhoplove. Bez ovog sertifikata nećemo moći raditi kao pilot u komercijalnom letenju. Svaka od opcija stjecanja ove dozvole nudi neke ili sve vrste i nivoe teninga, poput dodatnih obuka za let na dvomotornim letjelicama (potrebno za saobraćajnu kategoriju letenja), letenje s ugrađenim plovcima za slijetanje na vodu na dotičnoj letjelici, sticanje IFR i ovlaštenja za noćno letenje, instruktorskih ovlaštenja, itd.
Možete se obučavati u nekoj letačkoj školi ili mjesnom vazduhoplovnom klubu, s kompletno završenom obukom ili parcijalno. Mnoge škole su razvile program obuke koji mogu ponuditi u skladu s vašim planom i mogućnostima; ili
Možete se obučavati u nekoj letačkoj školi ili klubu koji su partneri sa određenim koledžom, akademijom ili univerzitetom; ili
Možete se obučavati u akreditovanoj školi, akademiji ili na univerzitetu koji će vam ponuditi, uz pilotsku dozvolu, i diplomu visokog obrazovanja.
Vaša pilotska karijera, učenje i obuka time ne prestaje već neprestano napreduje, kako kroz provedene sate u vazduhu, tako i kroz dodatne ispite ili programe obuke za viši nivo letenja, što opet zavisi u kojem smjeru ste usmjerili svoju letačku ili čisto vazduhoplovnu karijeru. Tako i kompanije koje će vas sutra zapošljavati će tražiti viši ili poseban nivo znanja, obučenosti i vještine. Sa sportskom dozvolom (PPL) možete letjeti samo za svoju dušu i učestvovati na pojedinim sportskim takmičenjima, sa komercijalnom dozvolom (CPL), za koju treba i više provedenih sati u vazduhu, te dodatni ispiti, možete letjeti u poslovnom svijetu ili privredi, naplaćujući svoje usluge, dok za letenje u sistemu vazdušnog saobraćaja na velikim kargo ili putničkim letjelicama, te dvomotornim poslovnim letjelicama, treba će najviši nivo pilotske dozvole koji podrazumjeva i preko hiljadu sati dotadašnjeg letenja, tzv. saobraćajna pilotska dozvola (ATPL).
Studije za ljudske resurse komercijalnih pilota u zapadnim zemljama dokumentuju broj trening programa zaposlenih kandidata, koji već imaju određene licence (dozvole) i ovlaštenja. Oni uključuju time tehničke i netehničke vazduhoplovne vještine, naročito za linijske i korporacijske pilote saobraćajnog nivoa. Prema tome odabir pilotske karijere može biti još posebniji:
Trening za tehničke vještine / Technical Skills Training
Upravljanje u pilotskoj kabini / Cockpit Management Systems
Upravljanje letom / Flight Management Systems
Izbjegavanje sudara s terenom / Terrain Collision Avoidance Systems
Blizina zemlje / Ground Proximity Warning Systems
Poznavanje staklenog kokpita / Glass Cockpit Familiarization
Poznavanje komjuterizovanog kokpita / Computerized Cockpit Familiarization
Trening za netehničke vještine / Non-Technical Skills Training
Upravljanje posadom / Crew Resource Management
Donošenje odluke pilota / Pilot Decision Making
Interpersonalne sposobnosti / Interpersonal Skills
Timske sposobnosti ili vještine / Team Member Skills
Organizacione vještine / Organization Skills
Vještine u odnosu prema kupcima / Customer Skills
Vještine rješavanja problema / Problem-Solving Skills
Karijera pilota helikoptera / Helicopter Pilot Career Paths
U razvijenim industrijskim zemljama uloga helikoptera je od velikog značaja za državu i ljude koji u njoj žive. Ovo je naročito izraženo tamo gdje su velika prostranstva, naseljena, ali i nenaseljena područja.
Helikopter je dobio svoju važnu ulogu u vazduhoplovstvu upravo zbog mogućnosti vertikalnog polijetanja i slijetanja, zbog lebdenja u vazduhu, zbog slijetanja na ograničene terene i nepristupačna područja, u filmskoj industriji, za rad na morskim platformama, prevoz kompanijskih službenika, za hitnu medicinsku pomoć, traganje i spašavanje posada u civilnom vazduhoplovstvu, u gorskim spasilačkim službama, gašenju požara, podizanje tereta i još mnogo toga.
Mnogi piloti helikoptera (ili piloti letjeica s rotirajućim krilom / Rotary Wing Pilots) su u početku imali licencu pilota aviona, koju su zatim konvertovali dodatnom obukom da bi postali piloti helikoptera. Identično je školovanje pilota helikoptera sa školovanjem pilota aviona, sa pojedinim posebnostima ovog letenja.
Mnogi helikopteri su bazirani na aerodromima, helidromima, ali i po velikim gradovima u hangarima sa vlastitim heliportima.
Pilot
helikoptera takođe polaže profesionalnu licencu CPL(H), polaže za
IFR ovlaštenje, zatim u dvočlanoj posadi napreduje za prvog pilota,
polaže za kapetana u posadi, itd. Pošto letenje na helikopteru ima
svoje specifičnosti za svaku vrstu posla posebno, tako se obavljaju
i posebni treninzi u te svrhe. Uz profesionalnu dozvolu CPL pilot
dobija i potrebna ovlaštenja za određene poslove. Neke od
specifičnosti poslova za pilote helikoptera, pored instruktora
letenja na helikopterima, čartera, transporta, su i:
. gašenje požara iz vazduha / Aerial Fire Fighting - Ovo su veoma iskusni piloti specificno složenijih helikoptera. Ovakvi helikopteri moraju biti pouzdani u okruženju dima, prašine, većih visina, sa podnošenjem promjena u centru težišta, dok ispuštaju veću količinu vode na požar na površini zemlje ili objektu. Za gašenje požara se koriste i avioni, kao što su poznati namjenski za ovu svrhu kanadski ,,kanader”-i;
. u primjeni vazduhoplovnog zakona / Airborne Law Enforcement - Primjena vazduhoplovnog zakona se vrši preko različitih agencija u civilnom vazduhoplovstvu, koje mogu biti u sastavu direktorata za civilno vazduhoplovstvo ili i ne moraju. U ovim različitim poslovima veliku ulogu igra specijalna oprema određenog vazduhoplova, a od poslova su uključene i: vazdušne patrole, izviđanje, hitne službe, služba traganja i spašavanja, brzo spašavanje u vodi, itd.;
. elektronsko emitovanje novosti / ENG, Electronic News Gathering - Piloti koji lete preko gradova, isporucuju novosti preko svojih TV i radiostanica u helikopterima specijalno opremljenima stabilizovanim kamerama i opremom za emitovanje. Poznati u svijetu su piloti L.A.'s electronic-news-gathering (ENG);
. putovanja i razgledanje iz vazduha / Tours & Sightseeing Flights - Ljudi rado placaju letenje kroz prekrasne predjele prirode i neka posebna mjesta ili lokacije. U ove svrhe se koriste i avioni;
. hitna medicinska služba / Emergency Medical Services (E.M.S.) - Ovo su takođe piloti sa velikim iskustvom u letenju i rade posao hitnih medicinskih evakuacija i u vrlo teškim vremenskim i drugim uslovima. Kriterijumi za zapošljavanje ovih pilota su vrlo strogi. Koriste se i avioni, posebno kad je u pitanju veći broj unesrećenih;
. služba traganja i spašavanja / Search and Rescue (S.A.R.) - SAR služba ima osnovnu namjenu za spašavanje posada unesrećenih vazduhoplova i često su u sklopu civilne vazduhoplovne vlasti ili kroz neki drugi vid državne službe. Ovu uslugu traže i obalska straža (Coast Guard) u industrijski razvijenim zemljama, policija, ponekad i vojska, itd.;
. humanitarne misije / Humanitarian Missions - UN koristi helikoptere u svrhu da dostave hranu, opremu ili drugo državama koje su u tom smislu ugrožene. U ove svrhe se koriste i avioni;
. podizanje i nošenje teškog tereta / Heavy Lift - Ovo su helikopteri velike snage i geometrijom prilagođeni za teška podizanja tereta. Koriste se u građevinarstvu i mnogim industrijama, u izvlačenju šume, podizanju električnih stubova, tornjeva, itd.;
. poljoprivredni poslovi / Agricultural Work - Koriste se za sjetvu, zaprašivanje plodonosnih polja, izviđanje mraza, istrebljenje insekata, itd. Naravno da u sve ove i druge svrhe se koriste i avioni;
. fotografisanje i snimanje iz vazduha / Aerial Photography, Movies - Ovi helikopteri i posade su u sastavu privrednih subjekata - kompanija za pomoć u snimanju filmova, za podršku sportovima, za fotografisanje iz vazduha, itd.;
. vazdušni premjer / Aerial Survey - Ovo su helikopteri ili avioni u državnoj službi za izviđanje iz vazduha, vazdušno snimanje, mjerenje i izradu plana;
. osim toga helikopteri se koriste i u pomoći kod ribolova da natjeraju jato riba (Tuna Boats) prema ribarskim brodicima;
. patroliranje strujnih vodova i cjevovoda / Powerline and Pipeline Patrol - Elektrokompanije koriste helikoptere u svrhu provjere stanja njihovih mreža i eventualne popravke;
. morske platforme / Offshore, Oil & Gas Platforms - Helikopter ima vrlo široku upotrebu za prevoz ljudi i tehnike na platforme koje su nedaleko od obale, ali i one dalje. To su helikopteri specificno opremljeni, a posao je vrlo opasan i naporan za čovjeka.
Ovu vrstu letenja sam obradio jer je izrazito volim, zbog njene bliskosti s prirodom, bez obzira radilo se to o letenju avionom ili helikopterom, te zbog samog osjećaja u letenju. Buš letenje je posebna vrsta letačke aktivnosti, odnosno profesionalno letenje vazduhoplovom u posebnim uslovima, u uslovima vidljivosti površine zemlje i horizonta, a po pravilima za vizuelno letenje.
Znamo da je vještački horizont kao instrument u savremenom vazduhoplovu donio sasvim novi način letenja u kojem, s upotrebom i drugih instrumenata i opreme, letimo najviše gledajući unutar kabine. Ovo naročito važi za saobraćajne pilote. Razvojem tehnologije piloti su sve više počeli da se odvajaju od prirodnog okruženja površine zemlje. Gledajući na savremni vazdušni saobraćaj pitamo se gdje je nestao prorodni horizont, gdje je ljepota pejzaza, prirode, miris zemlje, sume, jezera, rijeka, mora. Naravno, za nostalgičare postoje vazduhoplovi i letački poslovi sa ovakvom vrstom letenja, koji su bliže prirodi. Buš piloti znaju da su mnogi užici, ali i mnoge zamke ovog letenja. Pilot može da uživa u letenju, ali tek ako je zadovoljio sve moguće kriterije za bezbjednost i efikasnost svog leta.
Bush letenje (Bush Flying) je termin koji se koristi za letenje u udaljenim i nepristupačnim područjima. Takva područja mogu biti vrlo raznovrsna i specifična, prelijepa i opasna. Ovo su letačke operacije na grubim terenima sa vazduhoplovima i pilotom osposobljenim i opremljenim za ovakve uslove rada, stajnim trapom i gumama za te terene (veći točkovi, šire gume, širi i fleksibilniji stajni trap), sa skijama i plovcima. Mnogi bush piloti lete na manjim i vazduhoplovima srednje kategorije, a samo letenje se može posmatrati kao jedna posebna vrsta taksi službe. Za ove pilote je saobraćajno letenje monotono i bez njima potrebnog užitka, jer to je posebna vrsta ljudi spremnih na neprekidne promjene, opasnosti, pustolovine, druženje s prirodom u različitim klimatskim oblastima, kojima velika plata ni civilizacija nisu prioritet, itd. Najveći dio vremena ovi piloti ne provode na registrovanim aerodromima i letilištima, već su to uglavnom pripremljeni ili nepripremljeni vanaerodromski tereni. Piloti najčešće lete sami, bez dodatne posade, što je opet dodatna komplikovanost ovog poziva, ali je i sloboda ovakvog letenja očaravajuca. Najveći problem ovih pilota je česta odvojenost od porodice, češće nego kod saobraćajnih pilota, a i plata im je manja. Naravno, onaj ko želi odjelo i kravatu, velike putničke brodove, spavanje u velikim gradovima i hotelima, taj će izabrati karijeru saobraćajnog, a ne bush pilota.